Các chiến dịch tẩy giun định kỳ là chương trình được thực hiện ở nhiều quốc gia, trong đó tập trung vào các loại giun truyền qua đất như giun đũa (Ascaris lumbricoides), giun tóc (Trichuris trichiura) và giun móc/mỏ (Ancylostoma duodenale, Necator americanus). Đây cũng là các loại giun phổ biến ở Việt Nam. Theo các số liệu thống kê, 80% dân số Việt Nam nhiễm giun đũa, 55% nhiễm giun tóc và 35% nhiễm giun móc.
Tẩy giun định kỳ cho người nguy cơ nhiễm giun cao mà không cần chẩn đoán trước là phương pháp kiểm soát bệnh giun do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra nhằm giảm gánh nặng bệnh tật toàn cầu. Trong nhiều năm qua, các chương trình tẩy giun ở nước ta đã đạt được những kết quả khích lệ như giảm tỉ lệ nhiễm giun, giảm được cường độ nhiễm và giảm tác hại của bệnh giun tới người bệnh và cộng đồng. Tuy nhiên, các chương trình tẩy giun chỉ tập trung vào một số nhóm đối tượng như trẻ em độ tuổi đến trường, phụ nữ độ tuổi sinh sản mà không mở rộng thêm các đối tượng khác, ví dụ người trưởng thành, các thành viên trong một gia đình, tập thể bởi khả năng lây nhiễm cao khi cùng sinh hoạt chung một môi trường. Đây cũng chính là nguyên nhân khiến tỉ lệ nhiễm giun ở nhiều địa phương còn cao và chưa thể loại bỏ hoàn toàn các loại giun truyền qua đất.
Bên cạnh đó, hiệu quả của các thuốc trị giun sử dụng trong các hướng dẫn điều trị, cũng như chương trình tẩy giun cũng là một vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu.
Các thuốc tẩy giun được sử dụng phổ biến
Theo hướng dẫn tẩy giun đường ruột cho cộng đồng của Bộ Y tế Việt Nam năm 2018, hai loại thuốc được khuyến cáo sử dụng là mebendazole và albendazole, uống liều duy nhất với tần suất tùy vào dịch tễ nhiễm giun của vùng, có thể 1 – 3 lần/năm. Liệu trình này cũng được WHO khuyến cáo trong các chiến dịch tẩy giun toàn cầu.
Ngoài ra, nhóm thuốc trị giun còn có pyrantel, hiện nay ít sử dụng do phổ tác dụng hẹp và gây ra nhiều tác dụng phụ.
Ivermectin liều duy nhất cũng là một sự lựa chọn điều trị giun với nhiều bằng chứng lâm sàng trên các loại giun đường ruột, giun lươn, giun đầu gai, hội chứng ấu trùng di chuyển dưới da do nhiễm giun móc từ chó mèo. Mặc dù có hiệu quả cao nhưng ivermectin không phổ biến bởi các chương trình tẩy giun tại các quốc gia thường nhận được sự viện trợ thuốc mebendazole và albendazole.
Tẩy giun theo hướng dẫn có thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi?
Mebendazole và albendazole là thuốc trị giun có phổ tác dụng rộng, albendazole được xem là có hiệu quả cao hơn mebendazole với ít tác dụng phụ hơn. Và theo nhiều nghiên cứu lâm sàng, hiệu quả của liều duy nhất albendazole hay mebendazole trên giun đũa là rõ rệt, nhưng với giun móc và giun tóc thì còn nhiều tranh cãi.
Nhiễm giun móc thường gặp ở người trưởng thành, là nhóm dân số không thường xuyên tẩy giun như trẻ em. Một số báo cáo cho thấy liều duy nhất mebendazole không có hiệu quả với giun móc.
Albendazole không hiệu quả trong việc loại bỏ cả 3 loại giun truyền qua đất. Trong một báo cáo của Tổ chức y tế thế giới (WHO) đánh giá hiệu quả các thuốc trị giun, albendazole diệt giun đũa với tỷ lệ thành công 96%, diệt trứng giun đũa đạt 98%, tỷ lệ diệt giun móc thấp hơn với 80%, diệt trứng giun móc 90%, nhưng với giun tóc thì tỷ lệ rất thấp, chỉ với 31% và diệt trứng giun tóc 50%. Đây cũng là điểm hoài nghi tính hiệu quả của các chương trình diệt giun quốc gia sử dụng albendazole.
Năm 2020, một nghiên cứu đánh giá tính hạn chế của chiến lược tẩy giun tại Cameroon đã khẳng định rằng dùng đơn độc mebendazole, albendazole không đủ để loại bỏ các bệnh giun truyền qua đất. Như vậy, vấn đề sử dụng thuốc cần phải xem xét, đánh giá lại tính hiệu quả tránh gây lãng phí nguồn lực trong các chiến dịch tẩy giun.
Bên cạnh đó, nhiều ý kiến tỏ ra lo ngại về khả năng kháng thuốc xảy ra do việc sử dụng phổ biến mebendazole và albendazole trong thời gian dài. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy albendazole đã được sử dụng trong hơn 3 thập kỷ và hiệu quả điều trị đang có xu hướng giảm dần, đặc biệt là tỷ lệ diệt giun tóc cũng như khả năng xuất hiện đề kháng. Đây không chỉ là nhu cầu phát triển phương pháp điều trị mới mà cũng cần phải tối ưu hóa các chương trình điều trị hiện tại.
Xu hướng phối hợp thuốc để mở rộng phổ tẩy giun
Trong những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu đã đặt ra vấn đề tìm liệu pháp loại bỏ giun khác như vaccine hoặc phát triển thuốc mới, đồng thời nhấn mạnh việc phối hợp các thuốc điều trị giun hiện có để mở rộng phổ trị giun, tăng cường hiệu quả, đáp ứng nhu cầu bức thiết của việc tẩy giun trong cộng đồng.
Phối hợp thuốc điều trị giun là biện pháp đơn giản nhằm đạt được tác dụng phổ quát trên tất cả các loại giun truyền qua đất. Phối hợp albendazole 400mg và ivermectin 0,2 mg/kg liều duy nhất gần đây đã được đề cập trong báo cáo của WHO, với hiệu quả điều trị giun tóc cao hơn so với chỉ dùng albendazole đơn độc, cung cấp bằng chứng mạnh mẽ cho thấy việc phối hợp albendazole và ivermectin mang lại hiệu quả và an toàn trong loại trừ các bệnh giun truyền qua đất.
Và trên thực tế, phối hợp albendazole và ivermectin đã được chỉ định an toàn cho hơn 500 triệu người trên toàn thế giới hằng năm để loại bỏ bệnh giun chỉ bạch huyết với khả năng dung nạp tốt, không làm tăng tác dụng phụ so với dùng albendazole đơn độc. Cùng với các bằng chứng mới trong điều trị bệnh giun truyền qua đất, đây sẽ là cơ sở đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả của dạng phối hợp, hướng đến chuyển đổi thuốc sử dụng nhằm loại bỏ bệnh giun truyền qua đất.
Theo: Công ty Davipharm
